Czosnek wężowy (Allium scorodoprasum L.) jest wieloletnią rośliną cebulową z rodziny amarylkowatych. Jego naturalny zasięg obejmuje znaczną część Europy i sięga po Kaukaz oraz Izrael. W Polsce występuje nierównomiernie i ma rozproszone stanowiska – nie tylko na południu, lecz także m.in. w środkowo-zachodniej części kraju. W bazie ATPOL odnotowano około 320 stanowisk, z których około 190 znaleziono lub potwierdzono w nowszym okresie. Gatunek został umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin oraz na Polskiej czerwonej liście paprotników i roślin kwiatowych w kategorii VU – narażony na wyginięcie. Miejscami może tworzyć liczne populacje, ale w skali kraju pozostaje rośliną rzadką.
Jego nazwa potoczna bierze się od charakterystycznych, wężowatych liści i smukłej, długiej cebuli, natomiast w dokładnym tłumaczeniu Allium scorodoprasum oznacza czosnek pachnący lub “zapachliwy”. Czasem nazywany jest również czosnkiem cebulowym. To najstarszy gatunek czosnku na świecie, który uprawiany był w starożytności w Chinach, Egipcie, Grecji czy Rzymie.
Czosnek wężowy – uprawa
Chociaż trudno uznać czosnek wężowy za popularną roślinę, z pewnością warto posiadać go w swoim ogrodzie warzywnym. Jest on bowiem nie tylko rośliną użytkową, ale ze względu na swój charakterystyczny wygląd także bardzo efektowną.
Ze względu na status gatunku narażonego na wyginięcie do uprawy należy wykorzystywać wyłącznie materiał pochodzący z legalnego źródła – roślin nie wolno pozyskiwać z naturalnych stanowisk.
Czosnek wężowy może być uprawiany w ogrodzie, choć współcześnie spotyka się go w uprawie znacznie rzadziej niż czosnek pospolity. Gatunek ten wymaga gleb o dobrej strukturze, żyznych i przepuszczalnych. Czosnek wężowy najczęściej rośnie na stanowiskach zacienionych lub półcienistych, zazwyczaj na glebach dość wilgotnych, gliniastych, zasobnych w składniki pokarmowe i często zawierających wapń. Spotyka się go jednak również w bardziej otwartych miejscach, m.in. na łąkach, przydrożach i wałach nadrzecznych. Może utrzymywać się w cieniu, ale bardzo silne zacienienie może ograniczać kwitnienie oraz liczbę i wielkość cebulek powietrznych. W ogrodzie najlepiej przeznaczyć mu miejsce w półcieniu lub jasnym cieniu, z wilgotnym, lecz niepodmokłym podłożem.
Przed siewem lub sadzeniem warto podłoże nawieźć obornikiem lub innym nawozem naturalnym – na przykład kompostem.
Termin sadzenia przypada na jesień, około miesiąca przed pierwszymi przymrozkami. Sadzenie w tym okresie pozwoli cebulkom ukorzenić się i odpowiednio przygotować do zimy. Wybierając miejsce do uprawy trzeba pamiętać o tym, że czosnek wężowy nie lubi przesadzania, dlatego należy wysadzić go od razu na miejsce docelowe.
Czosnek wężowy – zbiory i przechowywanie
Bulwy czosnku wężowego są używane zarówno w kuchni, jak i w medycynie. By zachować jego walory zarówno smakowe, jak i lecznicze ważny jest odpowiedni termin zbioru. Najlepszym czasem jest ten moment jesieni, w którym liście czosnku zaczynają żółknąć, a łodygi obsychać. Wtedy bulwy mają najbardziej intensywny smak i najwięcej substancji odżywczych.
Aby nie uszkodzić bulw w trakcie zbioru należy delikatnie wykopać je z ziemi, wspomagając się łopatą lub widelcem ogrodowym.
Aby móc długotrwale go przechowywać, czosnek wężowy musi zostać odpowiednio do tego przygotowany. Po wykopaniu bulwy należy oczyścić i pozostawić do wyschnięcia przez 2 do 3 dni. Trzeba także usunąć łodygi i liście. Można umieścić bulwy w przewiewnym woreczku (np. bawełnianym) lub koszyku, tak aby powietrze mogła swobodnie krążyć pomiędzy bulwami. W ten sposób można go przechowywać przez kilka miesięcy.
Przeczytaj również: Warzywa cebulowe – wymagania, uprawa, gatunki
Czosnek wężowy – właściwości i zastosowanie
Czosnek wężowy ma intensywny smak i aromat, który sprawia, że jest idealnym dodatkiem do wielu potraw. Świetnie uzupełnia zupy i sosy, dobrze sprawdza się jako dodatek do dań mięsnych i ryb, a także do sałatek i kanapek. Można z niego przyrządzić pyszne, choć niecodzienne w smaku pesto.
Czosnek wężowy znajduje zastosowanie także w kosmetyce i medycynie. Zawarte w nim olejki eteryczne mają silne działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze, wspierają również serce i układ krążenia, mają pozytywny wpływ na poprawę odporności i pomagają organizmowi oczyścić się z toksyn.
Czosnek jest również skarbnicą przeciwutleniaczy, które zwalczają wolne rodniki, a także związków siarki, stanowiących element budulcowy skóry. Dlatego wspiera on walkę ze zmianami skórnymi, takimi jak trądzik oraz wpływa na regulację produkcji łoju.
Kwasy organiczne pochodzące z czosnku wężowego mają właściwości łagodzące i przeciwzapalne, dlatego pomaga on w ograniczaniu stanów zapalnych skóry oraz przyspiesza gojenie się podrażnień.
Czosnek wężowy nie jest popularną rośliną w przydomowych ogrodach, ale ze względu na bogactwo jego właściwości być może warto to zmienić i zaprosić tą fascynującą roślinę na swoje rabaty?
Uwaga!
Czosnek wężowy jest w Polsce gatunkiem narażonym na wyginięcie, ujętym w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin w kategorii VU. Nie należy wykopywać cebul ani zbierać cebulek powietrznych z dzikich stanowisk. Do uprawy powinno się wykorzystywać wyłącznie materiał pochodzący z legalnego, udokumentowanego źródła.
Fot. główna: autor: Andrea Moro, CC BY-SA 4.0, commons.wikimedia.o.jpg
1)Może rosnąć w zupełnym cieniu. 2) Pokazane zdj. autorstwa Andrea Moro nie jest tego gatunku 3) Roślina w Polsce jest w Czerwonej Księdze Roślin Zagrożonych, a spotyka się dość często i nie tylko na południu kraju. 4) jeśli ktoś chce zobaczyć w naturze można spotkać na cmentarzu prawosławnym w Piotrkowie Tryb. na lewo od głównej alejki, gdzieś w połowie tej części cmentarza.
Dziękujemy za uważną lekturę i zgłoszone uwagi. Opis rzeczywiście wymaga doprecyzowania.
Czosnek wężowy preferuje stanowiska zacienione lub półcieniste i może rosnąć również w cieniu. Jednocześnie bardzo silne zacienienie może ograniczać jego kwitnienie oraz tworzenie cebulek powietrznych, dlatego nie można uznać pełnego cienia za najlepsze stanowisko w każdych warunkach. Poprawimy zbyt kategoryczną informację o stanowisku słonecznym.
W artykule znajdują się dwa zdjęcia Andrei Moro. Zdjęcie główne, na którym w kwiatostanach widoczne są ciemne cebulki powietrzne, odpowiada cechom czosnku wężowego. Natomiast późniejsze zdjęcie samego kwiatostanu bez cebulek rzeczywiście budzi zastrzeżenia i najprawdopodobniej przedstawia Allium rotundum. Zostanie wymienione.
Ma Pan również rację, że występowanie gatunku nie ogranicza się do południa Polski. Największe populacje stwierdzono w środkowo-zachodniej i południowej części kraju. Gatunek znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin i ma kategorię VU – narażony na wyginięcie. Miejscami może występować licznie, ale w skali całego kraju nie jest rośliną pospolitą.
Dziękujemy także za informację o stanowisku w Piotrkowie Trybunalskim.