Zygokaktusy kojarzą się przede wszystkim z grudnikiem, który co roku, najczęściej późną jesienią lub zimą, obsypuje się różowymi albo czerwonymi kwiatami. Jednak świat tych roślin jest znacznie bardziej różnorodny! Istnieją zygokaktusy o kwiatach żółtych, pomarańczowych, śnieżnobiałych, a nawet dwubarwnych. Niektóre mają pędy przypominające opuncję, inne wyglądają zupełnie inaczej niż grudnik stojący na babcinym parapecie. Poznaj najciekawsze gatunki i odmiany zygokaktusów, wśród których można znaleźć prawdziwe botaniczne osobliwości.
Zygokaktusy – co to za rośliny i skąd pochodzą?
Zygokaktusy to potoczna nazwa roślin zaliczanych obecnie do rodzaju Schlumbergera, należącego do rodziny kaktusowatych (Cactaceae), zwane inaczej grudnik, raczek, epifillum zimowe, kaktus Bożego Narodzenia. Dawniej używano również nazwy botanicznej Zygocactus, stąd określenie, które do dziś funkcjonuje wśród miłośników roślin doniczkowych.
Wbrew temu, co sugeruje słowo „kaktus”, zygokaktusy nie pochodzą z pustyni. Ich naturalnym środowiskiem są wilgotne, górskie lasy południowo-wschodniej Brazylii. Wiele z nich rośnie na pniach i gałęziach drzew, wykorzystując zgromadzoną tam materię organiczną i wilgoć. Takie rośliny nazywamy epifitami. Nie są pasożytami – traktują drzewa jedynie jako podporę.
Ciekawostką jest również to, że charakterystyczne, płaskie części grudnika wcale nie są liśćmi. To przekształcone fragmenty łodyg, nazywane członami lub kladodiami. Przeprowadzają fotosyntezę, a na ich końcach pojawiają się pąki kwiatowe.
Rodzaj Schlumbergera obejmuje obecnie siedem uznanych gatunków. Liczba odmian ogrodniczych i mieszańców jest jednak znacznie większa.
Zygokaktusy – 7 gatunków, które warto poznać
Zanim przejdziemy do odmian o niezwykłych kolorach kwiatów, warto przyjrzeć się gatunkom występującym w naturze. Nie wszystkie przypominają popularnego grudnika, a część jest prawdziwą rzadkością w domowych kolekcjach.
1. Zygokaktus ucięty (Schlumbergera truncata)
To jeden z najbardziej znanych gatunków, od którego wywodzi się ogromna liczba współczesnych odmian doniczkowych. Ma charakterystyczne, spłaszczone człony zakończone ostrymi ząbkami, przypominającymi niewielkie pazurki.
Kwiaty są wydłużone i lekko asymetryczne, a u typowej formy gatunku mają różową lub różowofioletową barwę.
Jak go rozpoznać? Wystarczy spojrzeć na brzegi członów. Jeśli mają wyraźne, ostre wypustki, prawdopodobnie jest to Schlumbergera truncata albo jedna z odmian wyhodowanych z jej udziałem.
2. Zygokaktus Russella (Schlumbergera russelliana)
Ten gatunek wygląda znacznie delikatniej od poprzedniego. Ma mniejsze człony, których brzegi są zaokrąglone, bez charakterystycznych ostrych ząbków.
Jego zwisające kwiaty są różowe, najczęściej w odcieniach fuksji, a pędy z wiekiem tworzą efektowne kaskady.
Ciekawostka!
Schlumbergera russelliana odegrała ważną rolę w powstaniu klasycznego grudnika bożonarodzeniowego. Po skrzyżowaniu jej ze Schlumbergera truncata otrzymano mieszańca Schlumbergera × buckleyi.
Właśnie dlatego starsze grudniki, przekazywane w rodzinach z pokolenia na pokolenie, mogą wyglądać inaczej niż współczesne rośliny sprzedawane przed Bożym Narodzeniem.
3. Zygokaktus Orssich (Schlumbergera orssichiana)
To jeden z najbardziej widowiskowych gatunków zygokaktusów. Jego kwiaty mogą osiągać około 9 cm długości i podobną szerokość. Są szeroko otwarte, najczęściej białawe w środku i różowe lub karminowe przy brzegach.
Duże, spłaszczone człony mają ząbkowane krawędzie.
Nazwa gatunku upamiętnia Beatrix Orssich, która odegrała ważną rolę w jego odkryciu i wprowadzeniu do uprawy.
Co wyróżnia ten gatunek? W sprzyjających warunkach potrafi zakwitać więcej niż raz w roku. W uprawie odnotowywano kwitnienie nawet trzykrotnie, choć nie należy traktować tego jako reguły.
Ze względu na imponujące rozmiary kwiatów gatunek ten zainteresował również hodowców, którzy wykorzystywali go przy tworzeniu nowych mieszańców.
4. Zygokaktus opuncjowaty (Schlumbergera opuntioides)
Gdyby postawić tę roślinę obok zwykłego grudnika, wiele osób w ogóle nie domyśliłoby się, że należą do tego samego rodzaju.
Schlumbergera opuntioides ma grubsze, owalne człony przypominające miniaturowe opuncje. Na ich powierzchni mogą pojawiać się niewielkie ciernie i charakterystyczne dla kaktusów areole.
Kwiaty są różowe lub różowofioletowe.
W naturze gatunek występuje w górach Brazylii, na wysokościach około 1600–2300 m n.p.m. To jeden z powodów, dla których źle znosi długotrwałe upały i przegrzewanie korzeni.
Jest zdecydowanie rzadziej spotykany w handlu niż popularne zygokaktusy doniczkowe.
5. Zygokaktus drobnokulisty (Schlumbergera microsphaerica)
To kolejny przykład pokazujący, jak niezwykłe potrafią być zygokaktusy.
Zamiast płaskich członów ma cienkie, cylindryczne, zielone odcinki pędów. Kwiaty są niewielkie, różowofioletowe, a cała roślina może przypominać miniaturowy, rozgałęziający się kaktus.
Ciekawostka! Schlumbergera microsphaerica występuje również na wysokościach przekraczających 2400 m n.p.m. Jest więc przystosowana do znacznie chłodniejszych warunków niż większość roślin, które kojarzymy z tropikalnymi lasami.
To gatunek szczególnie interesujący dla kolekcjonerów rzadkich kaktusów.
6. Zygokaktus Kautsky’ego (Schlumbergera kautskyi)
Ten rzadki gatunek wyróżnia się stosunkowo niewielkimi członami i intensywnie różowymi, często fuksjowymi kwiatami. W porównaniu z popularnymi odmianami grudnika roślina ma bardziej subtelny wygląd. Jest interesująca przede wszystkim dla osób kolekcjonujących botaniczne gatunki kaktusów. Schlumbergera kautskyi nie należy do roślin często oferowanych w zwykłych sklepach ogrodniczych. Można go szukać przede wszystkim w specjalistycznych kolekcjach.
7. Zygokaktus żółty (Schlumbergera lutea)
To jedna z największych niespodzianek w całym rodzaju Schlumbergera.
Roślina ma drobne, zielone człony i naturalnie żółte kwiaty. W odróżnieniu od większości popularnych grudników jej kwiaty są stosunkowo małe i mają bardziej regularny kształt. Gatunek był wcześniej zaliczany do innego rodzaju i bywa spotykany pod dawną nazwą Hatiora epiphylloides. W obrębie gatunku wyróżniano m.in. podgatunki Schlumbergera lutea subsp. lutea oraz Schlumbergera lutea subsp. bradei.
To cenna roślina kolekcjonerska, choć zdecydowanie mniej odpowiednia dla początkujących niż popularne mieszańce doniczkowe.
Najpiękniejsze odmiany zygokaktusów – od białych po żółte i dwubarwne
W sklepach spotykamy przede wszystkim odmiany wyhodowane przez człowieka. Różnią się kolorem, wielkością i kształtem kwiatów, a czasem również pokrojem całej rośliny.
Warto wiedzieć, że nazwa odmiany nie jest nazwą gatunkową. Dlatego zapisujemy np. Schlumbergera 'Gold Charm’, a nie traktujemy 'Gold Charm’ jako odrębnego gatunku. Wiele odmian powstało w wyniku wielokrotnego krzyżowania różnych zygokaktusów.
Żółte zygokaktusy – rzadko spotykane i niezwykle efektowne
Żółte kwiaty to prawdziwa gratka dla kolekcjonerów. Przez długi czas dominowały zygokaktusy o kwiatach czerwonych, różowych i białych. Uzyskanie atrakcyjnych odmian żółtokwiatowych było więc ważnym osiągnięciem hodowlanym.
Wśród najciekawszych znajdują się:
- ’Gold Charm’ (Schlumbergera 'Gold Charm’) – jedna z najbardziej znanych żółtokwiatowych odmian. Jej kwiaty mają delikatne, kremowożółte zabarwienie.
- ’Christmas Flame’ (Schlumbergera 'Christmas Flame’) – odmiana związana hodowlanie z 'Gold Charm’, ceniona za jasną, żółtawą barwę.
- ’Cambridge’ (Schlumbergera 'Cambridge’) – efektowna odmiana o żółtych kwiatach, wyhodowana z wykorzystaniem 'Gold Charm’ i 'Christmas Flame’.
- ’Golden Sun’ (Schlumbergera 'Golden Sun’) – odmiana o żółtych kwiatach, której rodzicami są 'Christmas Flame’ i 'Gold Charm’.
- ’Golden Aurora’ (Schlumbergera 'Golden Aurora’) – żółtokwiatowa odmiana kolekcjonerska.
- ’Gold Lantern’ (Schlumbergera 'Gold Lantern’) – żółta odmiana z grupy mieszańców związanych ze Schlumbergera orssichiana, o pełniejszej budowie kwiatu.
- ’Golden Sombrero’ (Schlumbergera 'Golden Sombrero’) – kolejna żółtokwiatowa odmiana o szczególnie dekoracyjnych kwiatach.
Ciekawostka! odmiana 'Gold Charm’ była ważnym etapem hodowli żółtych grudników. Z kolei 'Cambridge’ powstała z krzyżowania 'Gold Charm’ z 'Christmas Flame’, która sama wywodziła się od 'Gold Charm’.
Żółta barwa kwiatów nie zawsze jest jednak jednakowo intensywna. Na jej wygląd mogą wpływać warunki uprawy, zwłaszcza temperatura podczas rozwoju pąków.
Białe zygokaktusy – eleganckie odmiany na zimowy parapet
Białe zygokaktusy szczególnie pięknie wyglądają zimą, kiedy za oknem brakuje kolorów. Ich kwiaty często nie są jednak idealnie śnieżnobiałe. Niektóre mają delikatne różowe lub kremowe zabarwienie, zwłaszcza na brzegach płatków.
Warto zwrócić uwagę na następujące odmiany:
- ’White Christmas’ (Schlumbergera 'White Christmas’) – klasyczna odmiana o jasnych, białych kwiatach.
- ’White Brazil’ (Schlumbergera 'White Brazil’) – odmiana z grupy o białych kwiatach.
- ’Thor Britta’ (Schlumbergera 'Thor Britta’) – białokwiatowa odmiana wyhodowana przez duńską firmę Thoruplund.
- ’White Beauty’ (Schlumbergera 'White Beauty’) – atrakcyjna odmiana o białych kwiatach.
- ’Gina’ (Schlumbergera 'Gina’) – kolejna białokwiatowa odmiana hodowlana.
- ’Icekapade’ (Schlumbergera 'Icekapade’) – odmiana o jasnych kwiatach, również zaliczana do grupy białokwiatowej.
Warto przy tym pamiętać, że ten sam zygokaktus może wyglądać nieco inaczej w różnych sezonach. Barwa kwiatów nie jest więc zawsze wystarczającą cechą do rozpoznania konkretnej odmiany.
Pomarańczowe i łososiowe zygokaktusy – ciepłe kolory w środku zimy
Pomarańczowe zygokaktusy należą do najbardziej przyciągających uwagę odmian. Ich kwiaty mogą mieć barwę morelową, łososiową, ceglastą albo pomarańczowoczerwoną.
Szczególnie interesujące są:
- ’Samba Brazil’ (Schlumbergera 'Samba Brazil’) – ma duże, dwubarwne kwiaty, które przechodzą od jasnej, kremowej nasady do pomarańczowoczerwonych płatków.
- ’Christa’ (Schlumbergera 'Christa’) – odmiana o pomarańczowych kwiatach.
- ’Gwenellen’ (Schlumbergera 'Gwenellen’) – odmiana zaliczana do grupy pomarańczowokwiatowych.
- ’Thor Emily’ (Schlumbergera 'Thor Emily’) – odmiana o ciepłych, pomarańczowych kwiatach.
- ’Happy Holly’ (Schlumbergera 'Happy Holly’) – kolejna ciekawa odmiana o pomarańczowym zabarwieniu.
- ’Cielo al Tramanto’ (Schlumbergera 'Cielo al Tramanto’) – odmiana o pomarańczowej barwie kwiatów.
Na szczególną uwagę zasługuje 'Samba Brazil’. Jej duże kwiaty mają złożone wybarwienie, a kontrast między jaśniejszym środkiem i intensywnymi brzegami płatków sprawia, że wyglądają niemal jak ręcznie malowane.
Różowe, czerwone i fioletowe zygokaktusy – znane kolory w nieznanych odmianach
Różowe i czerwone grudniki wydają się najbardziej zwyczajne, ale wśród nich również można znaleźć wyjątkowe odmiany. Różnice dotyczą nie tylko odcienia płatków, ale także ich kształtu, sposobu ułożenia i wielkości kwiatów.
Do interesujących odmian należą:
- ’Thor Freya’ (Schlumbergera 'Thor Freya’) – odmiana o intensywnie czerwonych kwiatach.
- ’Thor Carmen’ (Schlumbergera 'Thor Carmen’) – kolejna czerwonokwiatowa odmiana.
- ’Christmas Charm’ (Schlumbergera 'Christmas Charm’) – wyróżnia się purpurowym wybarwieniem.
- ’Thor Clara’ (Schlumbergera 'Thor Clara’) – odmiana o kwiatach w odcieniach purpury.
- ’Thor Emma’ (Schlumbergera 'Thor Emma’) – odmiana o różowych kwiatach.
- ’Christmas Magic’ (Schlumbergera 'Christmas Magic’) – odmiana różowokwiatowa.
- ’Thor Eliza’ (Schlumbergera 'Thor Eliza’) – kwitnie na purpurowo.
- ’Christmas Smile’ (Schlumbergera 'Christmas Smile’) – odmiana o purpurowych kwiatach.
Wśród zygokaktusów określanych jako fioletowe dominują odcienie purpurowe, malinowe i różowofioletowe. Nie należy spodziewać się kwiatów w czystym, niebieskofioletowym kolorze, jaki znamy choćby z fiołków afrykańskich.
Zygokaktusy o nietypowych kwiatach – prawdziwe osobliwości
Nie wszystkie odmiany hoduje się wyłącznie po to, aby uzyskać nowy kolor. Niektóre są interesujące przede wszystkim ze względu na niecodzienny kształt kwiatów.
- ’Enigma’ – zygokaktus, którego kwiaty trudno przewidzieć
Schlumbergera 'Enigma’ to jedna z najbardziej niezwykłych odmian, jakie można spotkać w kolekcjach.
Jej kwiaty bywają silnie zniekształcone. Niektóre mają bardzo niewiele płatków, a czasem wyglądają jak skupiska pręcików. U innych pojawiają się nieregularne, poskręcane fragmenty płatków.
Co więcej, kwiaty jednej rośliny nie zawsze wyglądają jednakowo!
'Enigma’ jest przykładem odmiany powstałej w wyniku mutacji. Jej nietypowe cechy są utrwalone, ale wygląd poszczególnych kwiatów może się zmieniać.
- ’Thor Wild Cactus’ – odmiana, która łamie zasady
Schlumbergera 'Thor Wild Cactus’ wyróżnia się kwiatami o bardziej symetrycznej budowie niż u typowych, wydłużonych kwiatów popularnych grudników.
Są one intensywnie różowe, krótkie i szerzej otwarte.
Odmiana pojawiła się w sprzedaży w 2015 roku. Jej dokładne pochodzenie genetyczne nie jest znane, choć wskazuje się na możliwe pokrewieństwo z nietypowymi odmianami takimi jak 'Enigma’.
- ’Starburst’ – kwiaty wyglądające jak rozgwiazdy
Ta japońska odmiana wyróżnia się wyjątkowo wąskimi i poskręcanymi płatkami, które nadają kwiatom gwiaździsty wygląd.
Kwiaty są różowe lub fuksjowe, często z jaśniejszą nasadą. Płatki mają nieregularnie zawinięte krawędzie, przez co przypominają niewielkie rozgwiazdy.
Schlumbergera 'Starburst’ to doskonały przykład tego, jak bardzo współczesna hodowla może zmienić wygląd rośliny znanej od pokoleń.
Dlaczego zygokaktusy kwitną zimą, skoro pochodzą z Brazylii?
To jedna z najciekawszych rzeczy związanych z grudnikami.
W Polsce zygokaktusy kwitną najczęściej późną jesienią i zimą. Ich kwitnienie jest związane przede wszystkim ze skracającym się dniem oraz spadkiem temperatury.
W Brazylii pory roku przebiegają odwrotnie niż w Polsce. Dlatego rośliny, które u nas nazywamy kaktusami bożonarodzeniowymi, w swojej ojczyźnie mogą kwitnąć w zupełnie innych miesiącach.
Ciekawostka!
w Brazylii Schlumbergera truncata i jej mieszańce bywają określane jako Flor de Maio, czyli „kwiat maja”. Właśnie wtedy, podczas tamtejszej jesieni, mogą obficie kwitnąć.
Jak sprawić, żeby zygokaktusy obficie kwitły?
Chociaż odmiany zygokaktusów różnią się wyglądem, wymagania większości popularnych mieszańców doniczkowych są zbliżone.
- Stanowisko – jasne, ale bez ostrego, bezpośredniego słońca. Dobrym miejscem będzie parapet wschodni.
- Podłoże – lekkie, przepuszczalne, z dodatkiem kory, perlitu lub innego materiału rozluźniającego.
- Podlewanie – umiarkowane i regularne. Podłoże nie powinno być stale mokre, ale również nie należy dopuszczać do jego całkowitego, długotrwałego przesuszenia.
- Temperatura – w okresie wzrostu najlepiej około 18–24°C. Jesienią warto zapewnić roślinie chłodniejszy okres, około 12–15°C, sprzyjający zawiązywaniu pąków.
- Nawożenie – od wiosny do końca lata, umiarkowanymi dawkami nawozu dla roślin doniczkowych.
- Kwitnienie – jesienią należy ograniczyć podlewanie i zapewnić naturalne, długie noce.
Po pojawieniu się pąków najważniejsze są stabilne warunki. Nagłe zmiany temperatury, przeciągi, nadmierne podlewanie i przegrzewanie mogą prowadzić do zrzucania pąków.
Pamiętajmy jednak, że rzadkie gatunki botaniczne, takie jak Schlumbergera lutea, Schlumbergera microsphaerica czy Schlumbergera opuntioides, mogą być bardziej wymagające niż popularne odmiany uprawne. Niektóre szczególnie źle znoszą wysoką temperaturę i suche powietrze.
Czy zygokaktus i grudnik to ta sama roślina?
W codziennym języku nazwy zygokaktus i grudnik najczęściej stosuje się zamiennie. W rzeczywistości określenie „zygokaktus” bywa używane szerzej, w odniesieniu do rodzaju Schlumbergera, podczas gdy grudnikiem nazywamy przede wszystkim popularne rośliny ozdobne kwitnące jesienią i zimą.
Najbardziej znane to Schlumbergera truncata i mieszaniec Schlumbergera × buckleyi.
Co ważne, kaktus wielkanocny nie jest tym samym co grudnik. Rośliny sprzedawane pod tą nazwą należą do rodzaju Rhipsalidopsis, choć dawniej ich nazewnictwo botaniczne było inne. Najczęściej spotykanym przedstawicielem jest Rhipsalidopsis gaertneri.
Które odmiany zygokaktusów warto wybrać?
Jeśli szukasz rośliny do zwykłej domowej uprawy, najlepiej rozpocząć od odmian wyhodowanych na bazie Schlumbergera truncata. Są stosunkowo łatwe w pielęgnacji i mogą kwitnąć bardzo obficie.
Miłośnikom nietypowych kolorów warto polecić 'Gold Charm’, 'Cambridge’, 'White Christmas’ lub 'Samba Brazil’. Z kolei osoby zainteresowane kolekcjonowaniem rzadkich roślin mogą poszukać Schlumbergera opuntioides, Schlumbergera microsphaerica albo niezwykłej odmiany 'Enigma’.
Jeżeli interesują Cię również inne rzadko spotykane rośliny, poznaj 30 egzotycznych roślin doniczkowych, które warto mieć w domu.
Zygokaktusy zdecydowanie nie kończą się na różowym grudniku z babcinego parapetu. To zaskakująco bogata grupa roślin, w której nawet doświadczeni miłośnicy kaktusów potrafią znaleźć coś nowego. A gdy pozna się ich niezwykłe gatunki i odmiany, trudno poprzestać na jednej doniczce.
